است به داستان روز قيامت كه قبلا ذكر شده بود ، و خطاب در آن كه مىفرمايد : « لا تحرك » به رسول خدا ( ص ) است ، و ضمير « به » به روز قيامت بر مىگردد ، و معنايش اين است كه : اى پيامبر ! زنهار ، كه زبان خود را به سؤال از وقت قيامت حركت مده ، هر چند كه تو نه منكر قيامتى ، و نه آن را استهزا مىكنى ، « لتعجل به » ليكن داعيت بر اين سؤال عجله در تشخيص آن است « إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَه وَقُرْآنَه » ، يعنى به حكم حكمت ما واجب است كه مردم را در آن روز جمع كنيم ، و شرح اوصاف آن را در قرآن به سوى تو وحى مىكنيم ، « فَإِذا قَرَأْناه فَاتَّبِعْ قُرْآنَه » يعنى وقتى آيات راجع به قيامت را مىخوانيم ، با اعمالى كه مقتضاى ايمان به قيامت است خواندن ما را پيروى كن ، و مستعد آن روز بشو ، * ( « ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَه » ) * ، يعنى بعد از بيان آن در قرآن با نفخه صور آن را بيان مىكنيم . اين بود خلاصه تفسير آن مفسر ، كه خواننده خود به نادرستى آن واقف است . و ما در تفسير جمله « وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ » گفتيم اين نهى از عجله به قرآن مؤيد مطلبى است كه در روايات آمده كه فرموده‌اند : نزول دفعى همه قرآن بر قلب نازنين رسول خدا ( ص ) غير نزول تدريجى آن است . * ( « كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَتَذَرُونَ الآخِرَةَ » ) * خطاب در اين آيه به همه مردم است ، و از باب تعميم خطاب قبلى است كه به رسول خدا ( ص ) مىفرمود : « لا تحرك » ، براى اينكه خطاب در « لا تحرك » خطابى است معترضه ، و هيچ ارتباطى به ما قبل و ما بعد خود ندارد . و كلمه « كلا » ردعى است از كلام سابق كه مىفرمود : « أَ يَحْسَبُ الإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَه » ، و مىفرمود : * ( « بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ » ) * - يعنى زندگى عاجله كه همان زندگى دنيا است - * ( « وَتَذَرُونَ الآخِرَةَ » ) * يعنى زندگى آخرت را ترك مىكنيد ، و كلمه « بل » از اين پندار كه بعد از مرگ ، احياء و بعثى نباشد ، اعراض كرده ، نظير اعراضى كه همين كلمه در جمله « بَلْ يُرِيدُ الإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَه » كرده است . * ( « وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » ) * اين دو جمله وصف روز قيامت است كه چهره هاى مردم را دو قسم مىكند ، يكى « ناضره » و ديگرى « باسرة » و نضره و نضارت چهره و درخت و امثال آن به معناى خرمى و زيبايى و بهجت آنها است : و معناى دو جمله مورد بحث با در نظر گرفتن اينكه در مقابل * ( « وُجُوه يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ . . . » ) * قرار گرفته چنين مىشود كه وجوهى در آن روز كه قيامت به پا مىشود زيبا و خرم است ، و مسرت و بشاشت درونى از چهره ها نمايان است ، هم چنان كه در جاى